1in.am Հայաստանի արտաքին առեւտրի վերջին տվյալները ցոյց են տալիս, որ երկրի տնտեսական կապերի աշխարհագրութիւնը փոխուում է։

 

Այս միտումը դեռ չի փոխել Հայաստանի տնտեսութեան կառուցուածքը, բայց արդէն փոխում է նրա տնտեսական հենարանների հարաբերակցութիւնը։

 

Այս տարուայ առաջին ութ ամիսներին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը կազմել է 1 միլիարդ 652 միլիոն դոլար՝ նախորդ տարուայ նոյն ժամանակահատուածից շուրջ 165 միլիոնով պակաս։ Նոյն ընթացքում Եւրամիութիւն արտահանումը հասել է 650 միլիոն դոլարի՝ ավելանալով շուրջ 260 միլիոնով։

 

Թվերն արդէն ցոյց են տալիս հիմնական միտումը․ ռուսական շուկայում կորցրած ծաւալը Հայաստանը կարողանում է լրացնել եվրոպական ուղղութեան աճով։

 

Տասնամեակներ շարունակ ռուսական շուկան եղել է հայկական արտահանման հիմնական եւ ամենահասանելի ուղղութիւնը՝ ընդհանուր լեզուի, ծանօթ գործարար միջավայրի, հին լոգիստիկ կապերի, մեծ հայկական համայնքի եւ համեմատաբար մեղմ շուկայական պահանջների շնորհիւ։ Այդ հարմարութիւնը ժամանակի ընթացքում վերածուել է նաեւ խոր տնտեսական կախուածութեան։

 

Այդ հարմարութիւնը երկար տարիներ ապահովում էր կայուն վաճառք, բայց նաեւ հայկական արտահանումը չափազանց սերտօրէն կապում էր մի շուկայի հետ։

 

Այժմ այդ կախուածութիւնը սկսած է աստիճանաբար թուլանալ, իսկ հայկական արտահանման աշխարհագրութիւնը՝ ընդլայնուել։

 

Եւրոպական արտահանման առաջատարն այս տարուայ Բուլղարիան է՝ շուրջ 185 միլիոն դոլարով։ Աճը գրեթե հնգապատիկ է։ Գլխաւոր ապրանքը պղնձի հանքաքարն է՝ շուրջ 180 միլիոն դոլար միայն առաջին կիսամեակում։

 

Բելգիան Հայաստանից ութ ամսում գնել է շուրջ 145 միլիոն դոլարի ապրանք։ Մոլիբդենի խտանյութն ու ցինկի հանքաքարը կազմում են այդ հոսքի մեծ մասը։

 

Նիդերլանդներ արտահանման հիմքում երկաթահալուածքն է։ Գերմանիան գնում է ալյումինե ֆոլգա, տղամարդու հագուստ, պահածոներ եւ ալկոհոլային խմիչք։ Իտալիայում արդէն զգալի տեղ ունեն հայկական կարի արտադրանքը, հատկապես կանացի եւ տղամարդու վերարկուները։ Առաջին կիսամեակում միայն Իտալիա է հասել շուրջ 20 միլիոն դոլարի կանացի վերարկու եւ 11 միլիոն դոլարի տղամարդու վերարկու։

 

Այս պատկերը արդէն ցոյց է տալիս հայկական արտահանման նոր ուղղութիւնները։

 

Հայաստանը Եվրոպա է մտնում մի քանի տարբեր դռներով։ Հանքարդիւնաբերութիւնը բացել է Բուլղարիայի եւ Բելգիայի ճանապարհը։ Մետալուրգիան՝ Նիդերլանդների։ Թեթեւ արդյունաբերութիւնը՝ Գերմանիայի եւ Իտալիայի։

 

Այս փոփոխութիւնը դեռ խորքային վերափոխում չի նշանակում։ Եւրոպական արտահանման մեծ մասը շարունակում է կազմուել հումքի ու մետաղների հաշուին, իսկ դա սահմանափակում է աճի որակը ու Հայաստանի շահույթը միջազգային առեւտրից։

 

Բայց առեւտրի աշխարհագրութեան փոփոխութիւնը արդէն փաստ է, եւ սա տեղի է ունենում քաղաքական որոշակի միջավայրում։

 

Մոսկվան վերջին տարիներին բազմիցս ցոյց է տվել, որ շուկան կարող է օգտագործուել նաեւ որպես արտաքին քաղաքական գործիք։ Գիւղմթերքի, կոնյակի, այլ ապրանքների մուտքը ռուսական շուկա պարբերաբար հայտնուում է վարչական սահմանափակումների տակ։ Գազի գինը նաեւ հրապարակային քաղաքական քննարկման նյութ է դարձել։

 

Այս պայմաններում արտահանման դիվերսիֆիկացիան միայն տնտեսական արդյունավետութեան խնդիր չէ՝ դա պետական անվտանգութեան խնդիր է։

 

Փոքր պետութեան քաղաքական ազատութիւնը կախուած է նաեւ նրանից, թէ որքան բազմազան են նրա տնտեսական կապերը։

 

Երբ արտահանման մեծ մասը կենտրոնացած է մի շուկայում, տնտեսական կախուածութիւնը հեշտութեամբ ձեռք է բերում քաղաքական նշանակութիւն։ Այդ դեպքում մաքսային սահմանափակումը կամ ներմուծման արգելքը կարող են ծառայել ոչ միայն տնտեսական, այլեւ քաղաքական նպատակներով։

 

Հայաստանի վերջին տարիների փորձը դրա մի քանի հստակ օրինակ արդէն տվել է։

 

Եւրոպական շուկան պարզապես այլ հասցէ չէ հայկական ապրանքի համար։ Այն արտադրողից պահանջում է ավելի բարձր որակ, հստակ չափանիշներ, կայուն մատակարարում եւ մրցունակ գին։ Այդ պահանջները բարդացնում են մուտքը, բայց միաժամանակ ստիպում են փոխել հենց արտադրութեան որակը Հայաստանում։

 

Ուստի այստեղ կարեւոր է ոչ միայն արտահանման 260 միլիոն դոլարի աճը։ աւելի կարեւոր է, որ հայկական տնտեսութիւնը աստիճանաբար դուրս է գալիս ռուսական շուկայից գերկախուած լինելու տրամաբանութիւնից։

 

Հաջորդ խնդիրը արտահանման կառուցուածքն է։ Հանքաքարի եւ մետաղների աճը կարեւոր եկամուտ է ապահովում, բայց երկարաժամկետ առավելութիւն կարող են տալ պատրաստի արտադրանքը, սննդի արդյունաբերութիւնը, դեղագործութիւնը, տեխնոլոգիաները եւ բարձր ավելացված արժէք ստեղծող այլ ոլորտներ։

 

Միայն այդ դեպքում առեւտրի աշխարհագրութեան փոփոխութիւնը կվերածուի տնտեսութեան որակական փոփոխութեան։

 

Այսօրվա թվերը դեռ այդ ճանապարհի սկիզբն են։ Բայց երբ փոխուում է երկրի արտահանման քարտէսը, աստիճանաբար փոխուում է նաեւ նրա տնտեսական եւ արտաքին քաղաքական ազատութեան սահմանը։